Giriş
Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), Türk dili konuşan ülkeler arasında siyasi, ekonomik, kültürel ve stratejik işbirliğini derinleştirmek amacıyla 2009 yılında Nahçıvan Anlaşması ile kurulmuştur. Kurucu üyeleri Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan’dır; 2019’da Özbekistan’ın katılımıyla üye sayısı beşe yükselmiş, Türkmenistan, Macaristan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti gözlemci statüsünde yer almıştır. Uluslararası sistemde güç dengelerinin hızla değiştiği, Avrasya coğrafyasının yeniden önem kazandığı günümüzde TDT, yalnızca etnik veya kültürel bir birliktelik değil, jeopolitik bir ortaklık platformu olarak da değerlendirilmektedir. 7 Ekim 2025’te Azerbaycan’ın Gebele kentinde düzenlenen Zirve, bu dönüşümün somut bir yansıması olmuştur. Zirvede alınan kararlar, TDT’nin bölgesel işbirliğinden küresel düzeyde etkin bir örgüte dönüşme yönündeki kararlılığını ortaya koymuştur.
- Gebele Zirvesi ve Kurumsal Yenilikler
1.1. Zirvenin Teması, Katılımı ve Diplomatik Bağlamı
“Bölgesel Barış, Güvenlik ve Kalkınma” başlığı altında toplanan Gebele Zirvesi, TDT tarihinde hem katılım hem de kapsam bakımından dönüm noktası niteliğindedir. Zirveye üye ülkelerin devlet başkanları, dışişleri, ekonomi, enerji ve savunma bakanları, gözlemci ülkelerin temsilcileri ve bölgesel örgüt temsilcileri katılmıştır.
Zirve gündeminde öne çıkan konular şunlardır:
- Orta Koridor’un (Trans-Hazar Ulaşım Ağı) etkinleştirilmesi,
- Türk Yatırım Fonu’nun sermaye yapısının güçlendirilmesi,
- Dijital entegrasyon ve siber güvenlik alanında ortak eylem planı,
- Türk gençliği için ortak eğitim programı (Türk Akademisi öncülüğünde)[1].
Bu başlıklar, TDT’nin yalnızca “sembolik birlik” olmaktan çıkıp, politika üretme kapasitesi olan bir örgüt kimliği kazandığını göstermektedir.
1.2. Kurumsal Reformlar ve Teşkilatın İdari Derinliği
Zirvede imzalanan “Qəbələ Bildirisi”, TDT’nin idari yapılanmasını yeniden tanımlayan önemli maddeler içermektedir. Bunlar arasında, sekretaryanın görev ve yetkilerinin güçlendirilmesi, dönem başkanlıklarının koordinasyon görevlerinin genişletilmesi, Türk İş Konseyi ve Türk Yatırım Fonu arasındaki entegrasyon, ortak bütçe katkı sisteminin revizyonu bulunmaktadır. Bu düzenlemeler, teşkilatın kurumsal sürdürülebilirliğini artırarak karar alma süreçlerini hızlandırmakta, kurumsal olgunluk düzeyini yükseltmektedir.
1.3. Tematik Derinleşme: Eğitim, Teknoloji ve Kültürel Diplomasi
Gebele Zirvesi, yalnızca siyasi ve ekonomik kararlarla değil, kültürel ve bilimsel alanlardaki girişimlerle de dikkat çekmiştir. Özellikle, Türk Akademisi’nin “Ortak Türk Tarihi ve Medeniyeti” müfredatının hazırlanması, ortak dijital platform ve e-devlet uygulamaları entegrasyonu, Türk gençliğinin akademik hareketliliğini artıran “Türk Erasmus Programı” girişimi gibi projeler, teşkilatın kültürel kimliği korurken çağdaşlaşma yönünde attığı adımları göstermektedir. Bu tematik çeşitlilik, TDT’nin gelecekte Avrupa Birliği benzeri, çok katmanlı bir entegrasyon modeli oluşturabileceğine dair ipuçları sunmaktadır.
1.4. TDT+ Formatı: Esnek İşbirliği Modeli
Zirvede kabul edilen “TDT+ Formatı”, teşkilatın sınırlarını aşarak bölgesel esnekliğe kavuşmasını sağlamıştır. Bu format çerçevesinde Macaristan, Pakistan, Gürcistan, Katar gibi ülkelerle özel işbirliği mekanizmaları oluşturulabilecektir. Bu gelişme, TDT’nin, küresel ortaklıklar kurabilen, bölgesel bağlantı ağlarını genişleten, jeopolitik esneklik kazanan bir örgüt haline geldiğini göstermektedir. Türkiye açısından bakıldığında, bu format çok yönlü diplomasi anlayışının kurumsal dayanağı olma özelliğini taşımaktadır.
1.5. Dönem Başkanlığı Devir Töreni ve Sembolik Önemi
Dönem başkanlığının Kırgızistan’dan Azerbaycan’a devri, Güney Kafkasya’nın TDT içindeki jeopolitik rolünü vurgulamıştır. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in “Türk dünyasının stratejik merkezine dönüşme” vurgusu, hem Karabağ zaferinin hem de Kafkasya’daki istikrarın Türk işbirliğiyle pekiştirileceğini göstermiştir. Bu bağlamda Gebele Zirvesi, Türk dünyasının jeopolitik merkezinin batı-doğu ekseninde dengelendiği bir sürecin sembolü olmuştur.
- TDT’nin Uluslararası Konjonktürdeki Konumu
2.1. Değişen Güç Dengeleri ve Avrasya Jeopolitiği
- yüzyılın başından itibaren uluslararası sistem, tek kutupluluktan uzaklaşarak çok merkezli bir yapıya dönüşmüştür. ABD-Çin rekabeti, Rusya’nın yeniden yükselişi ve Avrupa’nın stratejik özerklik arayışı, Avrasya coğrafyasını büyük güç mücadelesinin merkezine taşımıştır. Bu çerçevede TDT ülkeleri, coğrafi olarak Orta Asya, Hazar ve Anadolu üzerinden Doğu-Batı bağlantı kuşağında yer almakta, enerji, ulaşım ve gıda güvenliği gibi küresel öncelik alanlarında stratejik arayüz oluşturmaktadır. Dolayısıyla TDT, küresel sistemde ortaya çıkan “orta ölçekli bölgesel güçlerin dayanışma modeli” örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.
2.2. Enerji Güvenliği, Ulaşım Hatları ve Ekonomik Diplomasi
Türk dünyasının sahip olduğu enerji kaynakları ve transit avantajları, TDT’nin jeoekonomik gücünün temelini oluşturur. Bu bağlamda öne çıkan stratejik hatlar: Bakü–Tiflis–Ceyhan Petrol Boru Hattı, Trans Anadolu Doğalgaz Boru Hattı (TANAP), Orta Koridor (Trans-Hazar Demiryolu Ağı) olarak sıralanabilir. Bu projeler, Türkiye’nin “enerji koridoru” statüsünü güçlendirirken, Orta Asya ülkelerine de küresel pazarlara erişim kolaylığı sağlamaktadır. Zirvede ayrıca Türk Yatırım Fonu’nun sermaye artırımı onaylanmış, bu sayede bölgesel finansal işbirliğinin kurumsal temeli güçlendirilmiştir.
2.3. Bölgesel Güvenlik, Barış ve İstikrar Vizyonu
TDT’nin son yıllarda benimsediği önemli yönelimlerden biri, “bölgesel güvenlik üretme” kapasitesidir. Gebele Zirvesi’nde kabul edilen Türk Dünyası Güvenlik Diyaloğu Girişimi, sınır güvenliği, terörle mücadele, siber savunma ve istihbarat paylaşımında ortak mekanizmalar öngörmektedir. Bunun yanı sıra teşkilat, Azerbaycan-Ermenistan barış sürecine destek vererek Güney Kafkasya’da barışın Türk inisiyatifiyle şekillendiği bir ortam yaratmıştır.
- Türk Dış Politikasında TDT’nin Yeri ve Önemi
3.1. Kimlik Temelli Diplomasi ve Kültürel Liderlik
Türk dış politikasında tarihsel miras, kimlik ve kültür unsurları, özellikle 2002’de başlayan AK Parti iktidarı ile birlikte yumuşak güç stratejisinin merkezine yerleşmiştir. TDT, bu vizyonun kurumsal temsili olarak Türkiye’nin kültürel diplomasi araçlarını bölgesel düzeyde koordine etmektedir. “Ortak dil, tarih ve gelecek” vurgusu, Türkiye’nin medeniyet temelli dış politika yaklaşımının simgesidir. Bu yönüyle TDT, Türkiye’nin bölgesel liderlik rolünü yalnızca ekonomik değil, değer temelli bir diplomasi zemininde güçlendirmektedir.
3.2. Ekonomik Entegrasyonun Dış Politika Boyutu
Türkiye’nin dış politika hedeflerinden biri, Avrasya merkezli ekonomik ağlara dâhil olarak çok kutuplu ticaret sisteminde etkisini artırmaktır. TDT çerçevesinde yürütülen projeler, Türkiye’ye bir takım avantajlar kazandırmaktadır: Orta Asya pazarlarına doğrudan erişim, Türk yatırımcılar için yeni serbest ticaret alanları, bölgesel sanayi ve ulaştırma zincirlerinin koordinasyonu bu avantajlar arasında sayılabilir. Bu bağlamda TDT, Türkiye’nin ekonomik diplomasi araçlarını kurumsallaştıran bir platform haline gelmiştir.
3.3. Güvenlik İşbirliği ve Savunma Sanayii Boyutu
Türkiye’nin son yıllarda geliştirdiği savunma teknolojileri (SİHA, radar, elektronik harp sistemleri), TDT ülkeleri arasında askeri işbirliğini hızla derinleştirmektedir. Gebele Zirvesi’nde “Türk Savunma Sanayii Platformu” kurulması kararlaştırılmış; ortak tatbikatların ve savunma fuarlarının düzenli hâle getirilmesi planlanmıştır. Bu durum, Türkiye’nin savunma alanındaki tecrübelerini bölgeye aktarmasının yanı sıra, TDT’nin ortak caydırıcılık kapasitesi oluşturmasına zemin hazırlamaktadır.
3.4. Çok Yönlü Diplomasi ve Stratejik Özerklik
Türkiye, 2010 sonrası dönemde dış politikasında “stratejik özerklik” kavramını öne çıkarmış; NATO ve Batı ittifakıyla ilişkilerini korurken, Avrasya merkezli yeni ittifak ağlarına yönelmiştir. TDT, bu stratejik yaklaşımın en görünür yansımasıdır. Ankara, bu teşkilat aracılığıyla Batı ile ilişkilerinde denge politikası yürütmekte, aynı zamanda Orta Asya’da alternatif diplomatik hatlar geliştirmektedir. Bu esneklik, Türkiye’ye hem bağımsız hareket alanı hem de küresel düzeyde arabulucu aktör kimliği kazandırmaktadır.
3.5. Normatif Güç ve Bölgesel Barış Misyonu
Türkiye’nin dış politikasında son yıllarda öne çıkan “normatif güç” anlayışı, TDT üzerinden de kendini göstermektedir. İnsani yardım, eğitim desteği, kalkınma projeleri ve barışçıl arabuluculuk girişimleri, Türkiye’nin bölgesel düzeyde yumuşak gücünü pekiştirmektedir. Bu yönüyle TDT, Türkiye’nin barış odaklı dış politika vizyonunun çok taraflı platformu haline gelmiştir.
3.6. Uzun Vadeli Jeopolitik ve Medeniyet Vizyonu
Uzun vadede TDT, Türkiye’nin “medeniyet coğrafyası” anlayışının kurumsal taşıyıcısıdır. Bu teşkilat aracılığıyla Türkiye, Batı merkezli düzenin ötesinde, kendi tarihsel kimliğine dayalı bölgesel entegrasyon modeli oluşturma fırsatı bulmaktadır. Bu model, Türk dünyasındaki toplumlar arasında kültürel dayanışmayı kurumsallaştırabilir, Avrasya’da çok kutupluluğun barışçıl versiyonunu temsil edebilir ve Türkiye’ye de küresel siyasette merkez ülke rolü kazandırabilir.
- TDT’nin Yükselişinin Şanghay İşbirliği Örgütü’ne (ŞİÖ) Etkileri
TDT’ye üye ülkeler arasındaki yüksek koordinasyon, sağlam temellere dayanan işbirliği ve uluslararası meseleler karşı ortak tutum geliştirebilme kabiliyeti artarak devam etmektedir. Şayet TDT üyeleri arasındaki bu birliktelik devam eder ve teşkilat örgütlenmesini tamamlayıp kusursuz işleyiş seviyesine ulaşırsa, bu durum özellikle Orta Asya ekseninde güç dengeleri açısından önemli sonuçlar doğurabilir. TDT üyesi ülkeler, ortak savunma, ekonomi, ulaştırma ve enerji politikaları geliştirilebilir; Trans-Hazar enerji koridoru gibi stratejik projeleri hızlandırabilir, Türk dünyası arasında ortak pazar, gümrük veya teknoloji işbirliği oluşturabilir. Bu durumda TDT, yalnızca kültürel bir birlik olmaktan çıkıp jeopolitik bir güç merkezi haline gelir. Dolayısıyla Orta Asya’daki devletler için Rusya ve Çin dışında yeni bir alternatif ortaya çıkmış olur. ŞİÖ üyeleri arasında, aynı zamanda TDT üyesi de olan Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan yer almaktadır. TDT’nin etkinliğinin artması ile bu devletlerin Moskova–Pekin eksenine olan bağımlılığı azalacak, bu devletler dış politikalarında yeni manevra alanları kazanabileceklerdir. Öte yandan, TDT’nin teşvik ettiği “Orta Koridor” (Trans-Hazar uluslararası taşımacılık güzergâhı), Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi’nin kuzey rotasına alternatif oluşturmaktadır. Bu hat üzerinden Türkiye’ye ve Avrupa’ya doğrudan ulaşım, ŞİÖ içindeki ekonomik dengeleri değiştirebilir; özellikle Çin ve Rusya’nın enerji ve lojistik hâkimiyetine yeni bir rekabet unsuru teşkil edebilir. TDT’nin gelecekte ortak savunma tatbikatları veya savunma sanayi işbirliği geliştirmesi, ŞİÖ’nün güvenlik mimarisinde yeni bir Türk ekseni yaratabilir. Bu durum, Rusya’nın “bölgesel güvenlik sağlayıcı” rolünü zayıflatma potansiyeline sahiptir. Dolayısıyla, TDT’nin kurumsal derinliği arttıkça ŞİÖ içinde dengeleyici ama aynı zamanda rekabetçi bir aktör olarak algılanması muhtemeldir.
Yine de, TDT’nin ŞİÖ’ye yeni bir alternatif sunuyor olması, bu iki örgütün birbirleriyle çatışacağı anlamına gelmez. İki örgütün bir sinerji oluşturarak bölgesel ve küresel çok kutupluluğu, dolayısıyla da istikrarı artırması ve böylece işbirliği alanlarını genişletmesi de olasılıklar dahilindedir.
Sonuç
Gebele Zirvesi, Türk Devletleri Teşkilatı’nın kurumsallaşma, tematik genişleme ve jeopolitik kimlik kazanımı süreçlerinin dönüm noktası olmuştur. Alınan kararlar; TDT’nin yalnızca kültürel değil, aynı zamanda ekonomik, güvenlik ve diplomatik açılardan bütünleşik bir örgüt haline geldiğini göstermektedir. Türkiye açısından teşkilat, çok yönlü dış politika vizyonunun somutlaşmış biçimi; kimlik temelli diplomasi ile stratejik özerklik arasında köprü kuran bir araçtır. Sonuç olarak, TDT, Türk dış politikasında hem bölgesel liderliğin hem de küresel denge siyasetinin kurumsal zemini haline gelmiş; Türkiye’nin 21. yüzyıl vizyonunda merkezî bir konuma yerleşmiştir.
[1] Türk Akademisi, Türk ülkeleri ve toplulukları arasında bilimsel ve eğitimsel iş birliğini koordine eden ve teşvik eden, Türk Devletleri Teşkilatı çatısı altında kurulmuş bir uluslararası kuruluştur. Türk Akademisi, yasal görevleri çerçevesinde tarih, arkeoloji, etnoloji, antropoloji, edebiyat, dil bilimi, terminoloji, sanat ve sosyoekonomik konular dahil olmak üzere, Türkiyat çalışmalarının farklı yönlerinde iş birliğini sağlamaktadır. 3 Ekim 2009 tarihinde Azerbaycan’ın Nahçıvan kentinde düzenlenen Türk Devlet Başkanları Zirvesi’nde Kazak tarafı, Türk Dünyası araştırmalarını yürütmekle görevlendirilecek ortak bir bilim kurumunun oluşturulmasını önerdi. Bu öneriden yola çıkarak 25 Mayıs 2010 tarihinde Kazakistan Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlığı himayesinde Astana’da “Türk Akademisi”nin açılışı yapılmıştır. Türk Akademisi, 2022 yılında Üye Devletlerden tam bütçe ve uluslararası personel alarak tam teşekküllü bir uluslararası kuruluş olarak çalışmaya başlamıştır. Türk Akademisi’nin dört Üye Devleti ve iki Gözlemcisi bulunmaktadır. Başkanlığını 2022 yılından bu yana, Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi üyesi Prof. Dr. Şahin Mustafayev’in üstlendiği kuruluş, üye devletlerin katkılarıyla finanse edilmektedir. Türk Akademisi’nin merkezi, Kazakistan Cumhuriyeti’nin başkenti Astana’dadır.
Yazar: Yasin Kaçkarlı